Archeologia Żywa - Tanum. Perła sztuki naskalnej Skandynawii

Tanum. Perła sztuki naskalnej Skandynawii

Szczegóły: Opublikowano: wtorek, 26, lipiec 2011 09:13; Krzysztof Pluskota

Na szarej, nieco spękanej płycie granitu wyzierającej spod mchu i paproci brzozowego zagajnika, rolnik orze ziemię sochą zaprzężoną w dwa woły, obok pasterz wygania bydło na pastwisko. Koło nóg myśliwego biegnie wierny pies. Niedaleko pomyka jeleń. Powyżej ludzkie postacie zdają się wirować wokół dysku słonecznego. To sceny sielskie. Tuż obok są też inne, budzące grozę. Oto nadpływa wielka łódź obsadzona załogą, z której jeden dmie w wielki, kręty róg, a inni wznoszą ponad głowy topory wojenne i wiosła.

Dalej, już na lądzie, tuż obok swoich łodzi, smukli wojownicy, osłaniając się okrągłymi tarczami, walczą na topory. Sylwetki postaci i znaków wielkości od kilkunastu do kilkudziesięciu centymetrów wymłotkowanych w dość płytkim reliefie w skalnym podłożu, zapewne dla lepszego uczytelnienia, już w naszych czasach, wypełnione zostały czerwono-brązową farbą. Koło miejscowości Tanumshede, tuż obok autostrady E6, na jej odcinku łączącym szwedzki Goeteborg ze stolicą Norwegii Oslo, a ściślej pomiędzy Uddevalą a Strömstad, rozciąga się Tanum – obszar wpisany przez UNESCO w 1994 roku na listę Światowego Dziedzictwa Kultury. Objętych jest nim 450 stanowisk sztuki naskalnej zgrupowanych w zespołach Vitlycke, Aspeberget-Tegneby, Fossum, Listleby, Gerum i Kalleby. Tanum stanowi jednak zaledwie cząstkę wielkiego obszaru na pograniczu Szwecji i Norwegii, regionów Bohuslän i Östfold, gdzie nasycenie obiektami sztuki naskalnej jest szczególnie wielkie. Na ok. 5000 stanowisk zainwentaryzowo tam 75 000 oddzielnych, wyrytych czy też wykutych w kamiennym podłożu reliefów, tworzących często pełne życia sceny.
Skatalogowano kilkadziesiąt typów figur i motywów takich jak ludzie, zwierzęta, statki, sanie, pługi, broń czy instrumenty muzyczne, a także niekończące się serie małych wgłębień, dłonie i stopy. Najczęściej poszczególne figury w zespołach rytów są oddzielnymi motywami. Jest też szereg dużych zespołów, których poszczególne ryty tworzą kompozycję. Przykładem może być zespół rytów z Fossum, gdzie stłoczonych jest na powierzchni skały ok. 130 postaci! Kompozycję wykonano "jedną ręką" w stosunkowo krótkim czasie.
Interesujący jest repetuar powtarzających się motywów i znaków, które przedstawiają m. in:
Wgłębienia wykuwane seriami występują w zwartych zespołach od 3 do 10 cm średnicy i od 2 do 5 cm głębokości każde. Były wykuwane w okresie neolitu, brązu i żelaza. Jeszcze w XX wieku śladowo zachowany był zwyczaj chodzenia do tychże zagłębień i składania niewielkich ofiar – drobnych monet, tłuszczu Na obszarze płn. Bohuslan odkryto ich ok. 27 000.
Ręce. Nie występują samodzielnie lecz jako wielkie dłonie postaci ludzkich. Ich symbolika jest nieznana.
Stopy (bose lub obute). Jedno z najstarszych przedstawień symbolicznych, rytych prawdopodobnie już w okresie neolitu. Zwykło się tłumaczyć iż symbolicznie przedstawiały bóstwo zbyt święte, by mogło być personifikowane w przedstawieniu.
Ludzie. Spotykamy w rytach wielką różnorodność w przedstawianiu postaci ludzkich. Występują one w wielkościach od ponadnaturalnej do zminiaturyzowanej. Większość to wyprostowane postacie o długich nogach i ramionach zakończonych proporcjonalnie dużymi dłońmi. Stopy przedstawiane były z boku, nawet gdy cały korpus ustawiony był frontalnie. Niektóre przedstawienia ukazują cechy płciowe postaci.
Zwierzęta. W życiu ludzi epoki brązu odgrywały podobną rolę (jako źródło protein lub zwierzęta pomagąjace w pracy) jak w naszym, chociaż w zupełnie innym stopniu i proporcjach. Ich występowanie w wierzeniach religijnych powodowało, iż w sztuce naskalnej Skandynawii spotykamy bydło rogate, konie, psy, jelenie, ptaki i węże.
Łodzie. Określanie owych obiektów mianem okrętów wydaje sie niewłaściwe, ponieważ nie posiadają ani żagli ani pokładów. Przedstawiane są jako rozbudowane konstrukcyjnie wielkie jednostki z belką dziobową ozdobioną głową zwierzęcia z liczną załogą lub małe, zaznaczone schematycznie czółna. Żadna z jednostek nie posiada żagli, wioseł ani masztów. Niektóre z przedstawień ukazują najprawdopodobniej wielkie sanie obsadzone załogą niczym wielkie jednostki pływające.
Broń (zaczepna i obronna). Do tej pierwszej należy szeroki asortyment oszczepów, łuków, toporów, mieczy. Tarcze reprezentują drugą kategorię z arsenału ówczesnych ludzi. Siekiera lub topór były ważnym symbolem w mitologii ludów nordyckich.
Drzewa. Były w epoce brązu łącznikiem pomiędzy światem podziemnym (ich korzenie) i światem zewnętrznym (ich pnie i konary). Służyły w Skandynawii do składania ofiar w formie wieszanych na ich konarach zwierząt lub ludzi.
Okręgi i koła. Motywy te występują w całym Bohuslan. Niektóre otoczone są człekokształtnymi postaciami, inne przypominają słońce. Koło symbolizowało słońce, księżyc, świat, etc.
Wozy rozmaitych kształtów występują licznie w repertuarze rytów Tanum. Są one wyposażone w koła szprychowe (uważa się, iż zwykłe koło zastosowane zostało po raz pierwszy do pojazdu, ok. 3400 r. przed Chr. w Mezopotamii, szprychy zastosowano w konstrukcji kół ok. 1800 r. przed Chr.) Przedstawienia ich przywołują na myśl wspaniałe skandynawskie znalezisko – słynny brązowy wózek kultowy (dł. 60 cm) znaleziony w 1902 w bagnie koło Trundholm ,północna Zelandia, Dania, (II okres epoki brązu, ok. 1650 p.n.e.), dziś eksponowany w Muzeum Narodowym w Kopenhadze.
Całość składa się z figurki konia (dł. 29,3 cm) na 4-kołowej podstawie i stojącej na 2 kołach tarczy słonecznej (średn. 26,3 cm, grubość w środku 4 cm, waga 1,5 kg), z jednej strony pozłacanej, pokrytej bogatym ornamentem złożonym z wielu spiral. Obiekt ten potwierdza rolę jaką słońce odgrywało nie tylko w życiu codziennym ale i w wierzeniach ludzi epoki brązu.
Pługi. W epoce brązu używano do spulchniania uprawianej ziemi prostych pługów, które można określić mianem sochy. Zwykle socha ciągniona jest przez dwa woły i kierowana przez rolnika
Ryty naskalne Tanum przenoszą odwiedzającego w życie społeczne i religijne ludzi epoki brązu, ich przeżycia duchowe i religijne nieraz w formie obrzędów, a także wydarzenia wyjątkowe. Czy jednak ryty w swojej narracji pełnić miały rolę kronik? Współczesna ich interpretacja idzie nieco dalej.
Obrazy sztuki naskalnej są jak wrota wiodące do innej rzeczywistości. Jesteśmy wszelako w stanie jedynie je uchylić by na ową rzeczywistość rzucić okiem – napisali w swojej pracy o rytach tego regionu Anne-Sophie Hygen i Lasse Bengtsson*. A dalej czytamy między innymi: Za wszelkimi formami komunikacji leżą myśli, słowa, wiadomości zawarte w świadomych lub nieświadomych formach wyrazu i zachowaniach. Ryty naskalne można uznać za symbole przekute w obrazy. Poprzez symboliczne obrazy wyrażają ludzie swoją wiedzę, wiarę i stosunek do świata. Obrazy mogą mieć charakter religijny, polityczny, artystyczny lub wyrażać wiedzę. Symbole zawierają definicję odbierania rzeczywistości, w tej jej obszarach, które trudno wyartykułować w sposób konkretny. Symbole posiadają zatem wielkie znaczenie dla społeczności, która nimi operuje. Zawierają, afirmują, deklarują i definiują ważne dla społeczności wartości związane ze sferami religii, władzy, etnicznej czy szerzej kulturowej tożsamości lub odrębności. W tym znaczeniu malarstwo czy ryty naskalne jako system symboli plasują się pomiędzy społecznością a jej wyobrażeniami kultowymi czy politycznymi. Są symbolicznymi wyrażeniami rzeczywistości.
Powstawały nie jako wyraz indywidualizmu, nieskrępowanej ekspresji, ryte i malowane w chwilach wolnych niczym grafitti. Istniały ustalone zasady i kody dla obrazów, które mogły być uwieczniane na powierzchni skały. Obraz naskalny tworzony był dła wyrażenia określonych znaczeń i współcześnie interpretowany był według owych znaczeń. Niestety, zdolność ich odczytywania naszym udziałem już nie jest. Możemy jedynie się ich domyślać i uruchamiając naszą wiedzę, a nawet fantazję próbować interpretować przedstawienia symboliczne. Ich lokalizacja nigdy nie była przypadkowa, a związek występowania sztuki naskalnej z kontekstem krajobrazu był istotnym elementem związanym z rytuałami lub religią danej populacji.
Szacuje się, iż na świecie znanych jest ok. 40 milionów przedstawień sztuki naskalnej, występujących na ok. 100 000 stanowisk na wszystkich, poza Antarktydą, kontynentach. Wiek najstarszych obiektów szacuje się na dziesiątki tysięcy lat, najmłodsze powstały w ostatnich stuleciach. Najsłynniejsze z nich – malowidła i ryty saharyjskie Afryki, magiczne obrazy stworzone przez pierwotnych mieszkańców Australii, a w Europie malowidła jaskiń Francji i Hiszpanii znane są ogólnie dzięki częstym publikacjom w magazynach popularno-naukowych i podróżniczych.
Północ Europy o niezbyt przyjaznym klimacie implikującym stosunkowo słabe zaludnienienie zamieszkiwały w epoce kamienia oraz brązu ludy, które z upodobaniem uwieczniały na skalnych, najczęściej horyzontalnych wychodniach, obrazy – znaki – symbole. Skandynawia posiada bogate zespoły sztuki naskalnej rozrzuconej od Finnmarku leżącego za Kręgiem Polarnym po jej południowe krańce nad cieśninami łączącymi Bałtyk z Morzem Północnym.
Uwiecznianie wyobrażeń na skałach i kamieniach wiąże się na terenie Skandynawii z dwoma różnymi tradycjami i formami gospodarki ludów ją zamieszkujących. Wiek najstarszych przedstawień ludzi i zwierząt, wykutych na głazach przez wędrownych łowców, występujących na jej północnych krańcach, na terenie Finnmarku ocenia się na 9 - 7 tysięcy lat! Reprezentują one tzw. łowiecki lub północnoskandynawski typ i stanowią świadectwo niezwykłej zdolności adaptacyjnej grup ludzkich posuwających się na północ "w ślad" za ustępującym zlodowaceniem, egzystujących w skrajnie trudnych warunkach niekończących się mrocznych zim oraz ich arktycznych mrozów. Przedstawienia łosi, reniferów, ptaków i sylwetek ludzkich należące do tego typu, interpretowane jako wyraz życzenia pomyślnych łowów, ilustracje wizji szamanów, lub nawet jako znaki totemiczne, powstawały w różnych rejonach krajów nordyckich jeszcze w zaawansowanym okresie brązu, a zatem gdy rozpowszechniony był już typ drugi sztuki naskalnej nazwany południowoskandynawskim.
Twórcami tego typu byli już osiadli rolnicy. Ryty rolnicze datuje się w przybliżeniu na okres 1800 - 500 r. przed Chr. Rozrzucone są po centralnej i południowej części półwyspu oraz Wyspach Duńskich. Na terenie Szwecji i Norwegii zlokalizowano 17 000 stanowisk reprezentujących ten typ. Podobnie, jak w przypadku rytów łowieckich, dominującą techniką uwieczniania figur było ich rycie lub raczej wykuwanie. Malowidła naskalne z tego okresu zachowały sie "jedynie" na 50 stanowiskach tych dwóch krajów. Na terenie Finlandii natomiast, szczególnie w jej południowo-wschodniej części zachowało się głównie malarstwo naskalne okresu kamienia.
Różnorodność przedstawień występujących w typie południowoskandynawskim jest nieporównanie większa niż w starszym, łowieckim.
Epoka brązu była okresem przełomowym w dziejach Europy. Osiadłe już dawno rolnicze populacje sięgnęły po nowe środki zmieniające warunki ich życia. Stworzone zostały podstawy społeczności przemysłowych, parających się m.in. górnictwem i metalurgią. To z kolei implikowało rozwój handlu dalekosiężnego i komunikacji na nieznaną wcześniej skalę. Jak się wydaje, wraz ze wzrostem roli ośrodków władzy oraz ilości i różnorodności dóbr wszelkiego rodzaju wzrastała również skala konfliktów i wojen pomiędzy grupami ludzkimi. Narzędziem najczęściej produkowanym z brązu było wszelako narzędzie mordu – broń.
Skandynawia w pełni dzieliła przemiany tego okresu. Brąz zaczął napływać w ten rejon Europy na wielką skalę z terenów podalpejskich oraz Bałkanów ok. 1800 r. przed Chr. Miało to ogromny wpływ na rozwój rolniczych populacji półwyspu, doskonale skomunikowanego drogą morską z krajami śródziemnomorskimi i nadatlantyckimi. Koncentracje zespołów rytów naskalnych (m.in. Tanum), dziś usytuowane kilka, lub kilkanaście kilometrów od brzegów cieśnin Kattegat i Skaggerak, w czasach gdy powstawały znajdowały się na samym ich wybrzeżu. Według obliczeń geologów poziom morza był wówczas o 25 metrów wyższy w stosunku do linii brzegowej. Już same wizerunki wielkich łodzi, a także grobowe konstrukcje ułożone na kształt okrętów, wskazują, iż istniała rozwinięta komunikacja morska pomiędzy odległymi zdawałoby się obszarami Europy, a co za tym idzie, kontakty handlowe, migracje i inwazje sprzyjające przenoszeniu wzorców kulturowych. Ryty południowoskandynawskie nie są zatem na naszym kontynencie osamotnione. Sztuka naskalna północno-włoskiej Val Camonica uchodzi za bliską im zarówno czasowo jak i stylistycznie. Podobne związki ze skandynawskimi wykazują usytuowane wysoko w górach, ryty francuskiego Monte Bégo.
Wizerunki naskalne Tanum i obszarów przyległych wzbudzały zainteresowanie od dawna, a pierwsze próby jej dokumentacji pochodzą z XVII wieku. Czasy nam współczesne przyniosły wszelako pełny rozwój badań archeologicznych nad nimi i działań konserwatorskich, a także powstanie w 1998 roku muzeum w Vitlycke (czynne dla niezgłoszonych wcześniej zwiedzających od 1 kwietnia do końca września). W pobliżu muzeum usytuowane jest na malowniczej podleśnej łące pole namiotowe, które sprzyja zatrzymaniu się na kilka dni i piesze zwiedzanie oddalonych od siebie o kilka kilometrów licznych stanowisk w dogodnych, pod względem zmieniającego się oświetlenia, porach dnia a nawet nocy. Muzeum organizuje bowiem nocne zwiedzanie stanowisk, przy sztucznym ich oświetleniu podkreślającym ekspresję rytów.

"ARCHEOLOGIA ŻYWA" Nr 1 (31)2005